Γιατί ονειρευόμαστε;

Κάθε βράδυ, όταν το σώμα ησυχάζει και η προσοχή αποσύρεται από τον εξωτερικό κόσμο, ένας άλλος κόσμος αρχίζει να σχηματίζεται. Πρόσωπα εμφανίζονται, τόποι μεταβάλλονται, γεγονότα ενώνονται με τρόπους που δεν ακολουθούν πάντοτε τη λογική της ημέρας. Μερικές φορές το όνειρο ξεθωριάζει μόλις ανοίξουμε τα μάτια. Άλλες φορές παραμένει ζωντανό μέσα μας και μας ακολουθεί για ώρες, ημέρες ή ακόμη και χρόνια.

Γιατί βλέπουμε όνειρα; Επειδή κατά τον ύπνο ο νους συνεχίζει να επεξεργάζεται μνήμες, εμπειρίες και συναισθήματα, δημιουργώντας νέες συνδέσεις. Το προσωπικό νόημα ενός ονείρου εξαρτάται, όμως, από τον άνθρωπο που το είδε και από τη ζωή του.

Τότε γεννιέται σχεδόν αυθόρμητα το ερώτημα:

Γιατί ονειρευόμαστε;

Το ερώτημα αυτό δεν ανήκει μόνο στη δική μας εποχή. Συνοδεύει τον άνθρωπο εδώ και χιλιάδες χρόνια.

Ένα ερώτημα παλιό όσο και ο άνθρωπος

Από τους αρχαιότερους πολιτισμούς μέχρι σήμερα, τα όνειρα κατέχουν μια ξεχωριστή θέση στην ανθρώπινη εμπειρία. Καταγράφηκαν σε μύθους, θρησκευτικά κείμενα, φιλοσοφικές πραγματείες, ιατρικές παραδόσεις και προσωπικές αφηγήσεις.

Άλλοτε θεωρήθηκαν μηνύματα θεών, προειδοποιήσεις ή οράματα. Άλλοτε αντιμετωπίστηκαν ως εκφράσεις της ψυχής, ως δρόμοι προς την αυτογνωσία ή ως φυσικές λειτουργίες του εγκεφάλου. Οι τρόποι με τους οποίους τα προσέγγισε ο άνθρωπος μεταβλήθηκαν μέσα στους αιώνες. Το ενδιαφέρον του, όμως, παρέμεινε σταθερό.

Αυτό συμβαίνει επειδή το όνειρο είναι ταυτόχρονα οικείο και μυστηριώδες. Γεννιέται μέσα μας, χρησιμοποιεί πρόσωπα, τόπους και αισθήματα που μας ανήκουν, και όμως συχνά μας παρουσιάζει κάτι που δεν γνωρίζουμε αμέσως πώς να καταλάβουμε.

Δεν μας απασχολεί μόνο επειδή είναι παράξενο. Μας απασχολεί επειδή αισθανόμαστε ότι μπορεί να έχει κάτι να μας πει.

Οι ανοιχτοί ορίζοντες του ονείρου

Σήμερα γνωρίζουμε ότι το όνειρο συνδέεται με σημαντικές λειτουργίες της ανθρώπινης ζωής. Συμμετέχει στην επεξεργασία των εμπειριών και της μνήμης, στη συναισθηματική ρύθμιση, στη δημιουργικότητα και στη δημιουργία νέων συνδέσεων.

Ταυτόχρονα, ο ορίζοντάς του παραμένει ανοιχτός.

Το όνειρο συναντά τη μνήμη, το συναίσθημα, τη φαντασία, το προσωπικό βίωμα και βαθύτερες εσωτερικές κινήσεις του ανθρώπου. Η επιστημονική έρευνα μάς επιτρέπει να παρατηρούμε πολλές από τις λειτουργίες που εκτυλίσσονται κατά τον ύπνο. Η ανθρώπινη εμπειρία μάς φανερώνει, παράλληλα, το ιδιαίτερο βάρος που μπορεί να αποκτήσει ένα συγκεκριμένο όνειρο στη ζωή εκείνου που το είδε.

Οι τρεις λειτουργίες που ακολουθούν αποτελούν βασικούς δρόμους μέσα από τους οποίους μπορούμε να πλησιάσουμε το όνειρο. Φωτίζουν ορισμένες από τις σημαντικότερες διεργασίες στις οποίες φαίνεται να συμμετέχει, ενώ οι ορίζοντές του παραμένουν ανοιχτοί.

1. Επεξεργασία πληροφοριών και μνήμη

Κατά τη διάρκεια της ημέρας δεχόμαστε έναν τεράστιο όγκο πληροφοριών. Βλέπουμε, ακούμε, σκεφτόμαστε, αποφασίζουμε, συναντάμε ανθρώπους και βιώνουμε γεγονότα. Μερικά από αυτά τραβούν αμέσως την προσοχή μας. Άλλα καταγράφονται χωρίς να αντιλαμβανόμαστε πόσο μας επηρέασαν.

Όταν κοιμόμαστε, η εσωτερική επεξεργασία συνεχίζεται.

Ο νους οργανώνει εμπειρίες, ενισχύει μνήμες, δημιουργεί συνδέσεις ανάμεσα στο νέο και στο παλαιότερο υλικό και εντάσσει όσα ζήσαμε σε ευρύτερα νοητικά σύνολα. Η έρευνα έχει συνδέσει το ονειρικό περιεχόμενο με αυτή την επεξεργασία της μνήμης κατά τον ύπνο.

Το όνειρο λειτουργεί δημιουργικά πάνω στο υλικό της ημέρας. Ένα πρόσωπο που συναντήσαμε μπορεί να εμφανιστεί σε έναν τόπο της παιδικής μας ηλικίας. Μια σημερινή δυσκολία μπορεί να πάρει τη μορφή ενός ταξιδιού, μιας καταδίωξης ή ενός σπιτιού που αλλάζει. Μια μικρή λεπτομέρεια μπορεί να βρεθεί στο κέντρο μιας μεγάλης ονειρικής σκηνής.

Η μνήμη ανασυντίθεται.

Μέσα από αυτή την ανασύνθεση, το όνειρο μπορεί να φέρει κοντά γεγονότα που απέχουν χρονικά, αλλά συνδέονται εσωτερικά. Μια πρόσφατη εμπειρία μπορεί να συναντήσει ένα παλαιότερο βίωμα, επειδή τα δύο διαθέτουν κοινό συναίσθημα, παρόμοια ένταση ή συγγενή σημασία για τον άνθρωπο.

2. Ψυχολογική και συναισθηματική ρύθμιση

Οι εμπειρίες αφήνουν μέσα μας πληροφορίες και συναισθηματικό αποτύπωμα.

Χαρά, φόβος, θυμός, επιθυμία, αβεβαιότητα, ανακούφιση, απώλεια και προσδοκία συνεχίζουν να κινούνται μέσα μας ακόμη και όταν η ημέρα έχει τελειώσει. Κατά τον ύπνο, ο νους εξακολουθεί να επεξεργάζεται αυτό το συναισθηματικό υλικό.

Γι’ αυτό στα όνειρα επιστρέφουν συχνά άνθρωποι και καταστάσεις που έχουν ιδιαίτερη σημασία για εμάς. Μπορεί να μεταμορφωθούν, να ενταθούν ή να παρουσιαστούν μέσα από μια εντελώς διαφορετική εικόνα.

Ένα συναίσθημα που παρέμεινε ακαθόριστο κατά τη διάρκεια της ημέρας μπορεί στο όνειρο να αποκτήσει μορφή. Μια εσωτερική σύγκρουση μπορεί να παρουσιαστεί ως αντιπαράθεση δύο προσώπων. Μια επιθυμία για αλλαγή μπορεί να εμφανιστεί ως μετακίνηση, άνοιγμα ή πέρασμα σε έναν νέο τόπο.

Με αυτόν τον τρόπο, το όνειρο προσφέρει χώρο στην ψυχική διεργασία. Επιτρέπει σε διαφορετικά συναισθήματα να συναντηθούν, σε μια εμπειρία να επανεξεταστεί και σε κάτι που ακόμη διαμορφώνεται μέσα μας να αρχίσει να γίνεται περισσότερο αναγνωρίσιμο.

3. Δημιουργικότητα και επίλυση προβλημάτων

Στην ξύπνια ζωή, η σκέψη μας ακολουθεί συνήθως καθορισμένους δρόμους. Αναζητούμε συνέπεια, λογική συνέχεια και πρακτικές λύσεις. Στο όνειρο, η σκέψη κινείται με μεγαλύτερη ελευθερία.

Ένας τόπος μπορεί να γίνει άλλος χωρίς μετάβαση. Ένα πρόσωπο μπορεί να διαθέτει τα χαρακτηριστικά περισσότερων ανθρώπων. Το παρελθόν και το παρόν μπορούν να συνυπάρχουν στην ίδια σκηνή. Πράγματα που στη συνειδητή σκέψη φαίνονται άσχετα συναντιούνται και σχηματίζουν νέους συνδυασμούς.

Αυτή η ελευθερία των συνδέσεων αποτελεί μία από τις δημιουργικές δυνάμεις του ονείρου.

Καλλιτέχνες, επιστήμονες και εφευρέτες έχουν περιγράψει όνειρα που τους προσέφεραν μια εικόνα, μια ιδέα ή έναν διαφορετικό τρόπο να προσεγγίσουν ένα πρόβλημα. Η έρευνα συνδέει ιδιαίτερα τον ύπνο REM με την ευκολότερη δημιουργία συνειρμικών συνδέσεων.

Το όνειρο μπορεί να μετακινήσει το σημείο από το οποίο κοιτάζουμε ένα πρόβλημα, να ενώσει στοιχεία που δεν είχαμε σκεφτεί μαζί και να δημιουργήσει μια νέα εικόνα — και, μαζί της, μια νέα δυνατότητα κατανόησης.

Η δημιουργικότητά του αφορά και τον τρόπο με τον οποίο ο άνθρωπος ανασυνθέτει την ίδια του την εμπειρία.

Όταν το ασυνείδητο συναντά το συνειδητό βίωμα

Υπάρχουν πράγματα που ζούμε πριν κατορθώσουμε να τα εκφράσουμε καθαρά.

Μπορεί να αισθανόμαστε ότι κάτι αλλάζει μέσα μας χωρίς να γνωρίζουμε ακόμη τι είναι. Να βρισκόμαστε μπροστά σε μια εσωτερική σύγκρουση που δεν έχει γίνει πλήρως συνειδητή. Να έχουμε αντιληφθεί μικρά σημάδια σε μια σχέση ή μια κατάσταση, χωρίς να τα έχουμε ενώσει σε μια ολοκληρωμένη εικόνα.

Το όνειρο μπορεί να φέρει αυτό το υλικό πιο κοντά στη συνείδηση.

Του δίνει εικόνα, χώρο, κίνηση και συναίσθημα. Το μετατρέπει σε σκηνή που μπορούμε να θυμηθούμε, να αφηγηθούμε και να εξετάσουμε.

Έτσι, το όνειρο γίνεται τόπος συνάντησης ανάμεσα:

• σε όσα γνωρίζουμε και σε όσα αρχίζουμε να αναγνωρίζουμε,
• στη μνήμη και στο παρόν,
• στο συναίσθημα και στη σκέψη,
• στην εσωτερική κίνηση και στη συνειδητή ζωή,
• σε αυτό που έχουμε ήδη υπάρξει και σε αυτό που ενδέχεται να διαμορφώνεται μέσα μας.

Ένα όνειρο μπορεί να συνδέεται με κάτι που συμβαίνει τώρα. Μπορεί να αγγίζει μια παλαιότερη εμπειρία, μια μεγαλύτερη προσωπική διαδρομή ή μια δυνατότητα που δεν έχει ακόμη αποκτήσει σαφή θέση στη ζωή μας.

Γι’ αυτό η σημασία του βρίσκεται στις εικόνες του και στη σχέση τους με τον άνθρωπο που τις είδε.

Η ίδια θάλασσα μπορεί για έναν άνθρωπο να σημαίνει ελευθερία και για έναν άλλο φόβο. Το ίδιο σπίτι μπορεί να συνδέεται με ασφάλεια, απώλεια, οικογένεια ή εγκλωβισμό. Το ίδιο πρόσωπο μπορεί να φέρει εντελώς διαφορετικό ψυχικό βάρος σε δύο διαφορετικές ζωές.

Ένα όνειρο με δόντια δείχνει επίσης πώς μια κοινή εικόνα αποκτά προσωπικό νόημα μέσα από το συναίσθημα, τις πράξεις και τη ζωή του ανθρώπου.

Ένα όνειρο με φίδι δείχνει πώς η ίδια κοινή εικόνα αλλάζει νόημα ανάλογα με το συναίσθημα, την απόσταση και τη στάση του ανθρώπου.

Το όνειρο μιλά με προσωπική γλώσσα.

Από την εικόνα στο νόημα

Για να καταλάβουμε ένα όνειρο, χρειάζεται να πλησιάσουμε τον τρόπο με τον οποίο το έζησε ο άνθρωπος.

Τι αισθανόταν μέσα στη συγκεκριμένη σκηνή; Τι σημαίνει αυτό το πρόσωπο για τον ίδιο; Τι άλλαξε από τη μία στιγμή στην άλλη; Με τι συνδέεται το όνειρο στη ζωή του; Ποια εσωτερική κίνηση επαναλαμβάνεται ή ολοκληρώνεται;

Μέσα από αυτές τις συνδέσεις, οι εικόνες αρχίζουν να σχηματίζουν ένα ενιαίο νόημα.

Το νόημα αναδύεται από τη συνάντηση της ονειρικής αφήγησης με το βίωμα, τις προσωπικές συνδέσεις και την παρούσα ζωή του ανθρώπου.

Τότε το όνειρο γίνεται μια συμπυκνωμένη εικόνα μιας βαθύτερης εσωτερικής διεργασίας.

Εν κατακλείδι: γιατί ονειρευόμαστε;

Ονειρευόμαστε επειδή ο νους και η ψυχή συνεχίζουν να επεξεργάζονται τη ζωή μας ενώ κοιμόμαστε.

Θυμόμαστε, αισθανόμαστε, συνδέουμε, μετασχηματίζουμε και δημιουργούμε. Οι εμπειρίες της ημέρας συναντούν παλαιότερες μνήμες. Τα συναισθήματα αποκτούν εικόνα. Στοιχεία που έμοιαζαν ασύνδετα βρίσκουν έναν νέο τρόπο να συνυπάρξουν. Κάτι που κινούνταν αδιευκρίνιστα μέσα μας μπορεί να παρουσιαστεί ως τόπος, πρόσωπο, πράξη ή ολόκληρη ιστορία.

Το όνειρο συμπυκνώνει αυτή την εσωτερική κίνηση και την κάνει ορατή.

Και όταν το πλησιάσουμε μέσα από το προσωπικό βίωμα του ανθρώπου, μπορεί να μας βοηθήσει να αναγνωρίσουμε τι φαίνεται να σημαίνει το συγκεκριμένο όνειρο για τη συγκεκριμένη ζωή.